Tekerleme Nedir?
Tekerleme, anlamdan çok ses ve ritme dayanan, kolay ezberlenen kısa sözlerdir. Masalcılar masala başlarken ve bitirirken tekerleme söyler. Çocuklar ebe seçerken, ip atlarken ya da saklambaç oynarken tekerleme kullanır. Hızlı söylenmesi zor olanlara ise "dil bükücü" denir. Halk ürünü oldukları için aynı tekerlemenin yöreden yöreye farklı söylenişleri vardır.
Masal Tekerlemeleri
- Bir varmış, bir yokmuş. Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde...
- Develer tellal iken, pireler berber iken, ben anamın beşiğini tıngır mıngır sallar iken...
- Az gittik, uz gittik, dere tepe düz gittik. Bir de dönüp baktık ki bir arpa boyu yol gitmişiz.
- Masal masal matitas, eski hamam eski tas.
- Gökten üç elma düşmüş: biri bu masalı anlatana, biri dinleyene, biri de kulak verene.
- Onlar ermiş muradına, biz çıkalım kerevetine.
Oyun Tekerlemeleri
- Portakalı soydum, başucuma koydum. Ben bir yalan uydurdum, duymayan duysun.
- Önüm, arkam, sağım, solum sobe. Saklanmayan ebe.
- Yağ satarım, bal satarım; ustam ölmüş, ben satarım.
- Elma dersem çık, armut dersem çıkma.
- Pamuk eller cebe.
- Kuş uçtu, kuş uçtu... Eşek uçtu! (Eşek uçmaz, kolunu kaldıran yanar.)
- Leylek leylek havada, yumurtası tavada.
- Yağmur yağıyor, seller akıyor. Arap kızı camdan bakıyor.
Ninni ve Sevme Tekerlemeleri
- Dandini dandini dastana, danalar girmiş bostana.
- Ay dede, ay dede, senin evin nerede?
Dil Bükücü Tekerlemeler
Bunları önce yavaş, sonra giderek hızlanarak söyle.
- Bir berber bir berbere "Gel beraber bir berber dükkânı açalım" demiş.
- Şu köşe yaz köşesi, şu köşe kış köşesi, ortada su şişesi.
- Kırk küp, kırkının da kulpu kırık küp.
- Dal sarkar kartal kalkar, kartal kalkar dal sarkar.
- Şemsi Paşa pasajında sesi büzüşesiceler.
- Bu yoğurdu sarımsaklasak da mı saklasak, sarımsaklamasak da mı saklasak?
- Al bu takatukaları takatukacıya götür. Takatukacı takatukaları takatukalamazsa takatukaları geri getir.
- Üç tunç tas, has hoş tas.
- Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdan mısınız?
Sayışma Tekerlemesi
- İğne battı, canımı yaktı; tombul kuş arkasından baktı.
Bu tekerleme ebe seçerken kullanılır. Saklambaç, körebe ve kovalamaca gibi oyunlar başlamadan önce kimin ebe olacağını adil biçimde belirlemenin en eski yoludur. Çocuklar halka olur, biri her heceyle sırayla bir arkadaşını gösterir. Son hece kime denk gelirse o kişi oyundan çıkar ya da ebe olur.
Tekerlemelerin Çocuğa Faydaları
- Konuşma: Zor ses dizileri, ağız ve dil kaslarını çalıştırır.
- Hafıza: Ritimli sözler kolay ezberlenir ve hafızayı güçlendirir.
- Dikkat: "Elma dersem çık" gibi oyunlar dinleme ve tepki hızını geliştirir.
- Paylaşım: Birlikte söylemek çocukları oyunda bir araya getirir.
Nasıl Kullanırsın?
- Her gün bir dil bükücü seç, üç kez yavaş söyleyin.
- Hızlanın; ilk takılan küçük bir el çırpışıyla sırayı devretsin.
- Masal anlatırken açılışa ve kapanışa bir masal tekerlemesi ekle.
- Çocuğuna kendi tekerlemesini uydurmasını öner; uyaklı iki satır yeterli.
Küçük çocuklarda hız değil doğruluk önemlidir. Bir sesi söylemekte zorlanıyorsa onu düzeltmeye çalışma, sen doğrusunu yavaşça tekrar et. Tekerlemeyi bir oyuna çevirmek, çocuğun sıkılmadan tekrar etmesini sağlar. Konuşma gecikmesinden endişe ediyorsan bir çocuk doktoruna ya da dil ve konuşma terapistine danış.