Neden budanır?
- Kuru, hastalıklı ve kırık dalları uzaklaştırmak
- Bitkinin içine ışık ve hava girmesini sağlamak
- Meyve ve çiçek verimini artırmak
- Bitkiye istenen şekli vermek ve boyunu kontrol etmek
- Yaşlı bitkileri gençleştirmek
Aletler
Budama makası ince dallar için, uzun saplı budama makası (dal makası) orta kalınlıktaki dallar için, budama testeresi ise kalın dallar için kullanılır. Aletler keskin ve temiz olmalı; körelmiş bıçaklar dokuyu ezer ve hastalığa kapı açar. Hastalıklı bir bitkiyi budadıktan sonra aletleri alkolle silerek bir sonraki bitkiye hastalık taşımayı önle.
Doğru kesim
- Göz üzerinden kes: Dalı, dışa bakan bir gözün (tomurcuğun) yaklaşık yarım santim üzerinden, gözden uzağa doğru eğimli bir kesimle kısalt. Böylece yağmur suyu kesik yüzeyde birikmez ve yeni sürgün dışa doğru büyür.
- Dal yakasına dikkat: Bir dalı tamamen çıkaracaksan gövdeye birleştiği yerdeki hafif kabarık halkayı (dal yakası) koru. Bu halka yaranın kapanmasını sağlar. Gövdeye sıfır kesmek ya da uzun bir kütük bırakmak hatalıdır.
- Kalın dallarda üç kesim: Ağır bir dalı keserken kabuğun yırtılmaması için önce dalın altından kısmi bir kesim, sonra biraz ileriden üstten kesim yaparak dalın ağırlığını al, en son dal yakasının hemen dışından son kesimi yap.
Ne zaman budanır?
- Meyve ağaçları (kış budaması): Yaprak döken meyve ağaçlarının çoğu, yapraklar döküldükten sonra ve ilkbaharda gözler uyanmadan önce, şiddetli don günlerinden kaçınılarak budanır.
- Yaz budaması: Gereksiz su sürgünlerini (dikine hızla uzayan güçlü sürgünler) almak ve ağacın büyümesini dengelemek için yaz aylarında hafif budama yapılabilir.
- İlkbaharda çiçek açan çalılar: Çiçeklenme bittikten hemen sonra budanır; kışın budanırsa o yılın çiçek gözleri kesilmiş olur.
- Yazın çiçek açan çalılar ve güller: Genellikle kış sonunda budanır.
- Kuru ve hastalıklı dallar: Yılın her zamanı alınabilir.
Meyve ağacı budamasının temel mantığı
Amaç, ışığın ağacın içine ulaştığı dengeli bir taç oluşturmaktır. Önce kuru ve hastalıklı dalları, sonra birbirini kesen, içe doğru büyüyen ve sürtünen dalları çıkar. Su sürgünlerini ve gövde dibinden çıkan kök sürgünlerini temizle. Her türün meyve verdiği dal yapısı farklıdır; örneğin bazı türler meyveyi bir yaşlı dallarda, bazıları daha yaşlı dallardaki kısa meyve dallarında verir. Ağacının türüne özgü budama bilgisini bir ziraat mühendisinden ya da tarım il müdürlüğünün eğitimlerinden öğrenmek iyi sonuç verir.
Sık yapılan hatalar
- Bir seferde taçtaki dalların çok büyük bir kısmını kesmek; ağaç strese girer ve çok sayıda su sürgünü verir.
- Çiçek açmadan önce ilkbahar çiçekli çalıları budamak.
- Gövdeye sıfır ya da uzun kütük bırakarak kesmek.
- Kör aletlerle dokuyu ezmek.
- Elektrik hatlarına yakın ağaçları kendin budamaya çalışmak; bu işi ilgili kurumlara bildir.
Güvenlik
Yüksek dallar için sağlam bir merdiven kullan ve yalnız çalışma. Elektrikli budama aletlerinde koruyucu gözlük ve eldiven tak. Büyük ağaçların kesimi ve budaması için profesyonel destek al.
Budama sonrası bakım
Budamadan sonra kesilen dalları ve yaprakları bahçeden topla; hastalıklı parçaları kompost yığınına atma. Kalın dallarda büyük kesik yüzeyler oluştuysa, bazı bahçıvanlar aşı macunu kullanmayı tercih eder; ancak doğru yerden yapılan kesim ağacın yarayı kendi kendine kapatmasını sağlar. Budama yapılan ağacın ilkbaharda dengeli beslenmesi ve düzenli sulanması yeni sürgünleri destekler.